A. A. Divay daha önce bozkırda bulduğu ALPAMIŞ ı 1901 yılında basım yolu ile dünyaya bağışlamış idi. Aşağıda ayrıntıları verilen kitapta [  A L P A M Y S H Central Asian Identity under Russian Rule (1989) ] bu Divay yayınının tıpkıbasımı ve ilk Ingilizce çevirisi yayınlanmıştır. Bu kitaba 1989 yılında yüksek üretim gideri nedeni ile alınamayan Latin harfli ALPAMIŞ, şimdi okuyuculara sunulmaktadır. (Bütün yayın hakları  ***Copyright © ****    H.B. Paksoy’undur)

 Konu ve destan üzerine değişik yorumlar ve kaynakları, basılmış kitap içinde yer alıyor.   

A L P A M Y S H Central Asian Identity under Russian Rule  (1989)

http://www.ku.edu/carrie/texts/carrie_books/paksoy-1/

bulunumundan bilgisayar yolu ile de okunabilir.    

H. B. PAKSOY

A L P A M Y S H Central Asian Identity under Russian Rule

Associatıon for the Advancement of Central Asian Research Monograph Series
Hartford, Connecticut

First AACAR Edition, 1989
ALPAMYSH: Central Asian Identity under Russian Rule
COPYRIGHT 1979, 1989 by H. B. PAKSOY All Rights Reserved
Library of Congress Cataloging-in-Publication Data

Paksoy, H. B., 1948- ALPAMYSH: central Asian identity under Russian rule. (Associatıon for the Advancement of Central Asian Research monograph series) Includes bibliographical references (p. ) Includes index. 1. Soviet Central Asia--History--Sources. 2. Alpamışh. 3. Epic Literature, Turkic. 4. Soviet Central Asia--Politics and Government. I. Title. II. Series. DK847.P35 1989 958.4 89-81416 ISBN: 0-9621379-9-5 ISBN: 0-9621379-0-1 (pbk.)

ALPAMIŞ  (Bütün yayın hakları  ***Copyright © ****    H.B. Paksoy’undur)

1. Burungu ötken zamanda, Cidalı Baysun deygan yerda,

2. ötken Alpamış Batırının tarifi hikayatı abyatıdır.

3. Burungu ötken zamanda, Cidalı Baysun elinde Baybörü, Baysarı

4. iki tenkalmen Bay idi. Dört tulgu may idi. Baylığın munı yok

5. bir ferzandnıng derdinan. (Baybörü:) Eşiktan tözgö karar günü yok, Baysarı Bay.

6. Bay birbiriga aytadı: Ey Baybörü, bol dünyadan bi ferzend öter bolduk.

7. Hakdan bolsa inayet, peygamberden şafaat, pirlardan bolsa keramet. Yalgız

8. zürriyet deyib hakdan tilek edelik. Bol söz bir birina makul geldi. Evliya

9. koymay tünadi , Hakdan tilek etti. Yığlab yürügenide, iki Bay vade

10. etdi. Alla Taala bizlarga ferzand verse, birimize oğul birimize kız verse,

11. san mening kızımgı alarmıdıng, arı al dedim dedi. Mening oğlum bolsa,

12. sening kızıng bolsa men sana kızımdı verür idim deyib akladı, vade

13. kıldı. Kızı bolmay turganında iki Bay kuda boldu.

14. Alla Taala rahim edib, tileğin kabul etdi. Şol vakitlar bolganında,

15. aradan köp gün ötdü. Ellerine kaytu talabın etdi. Selamet

16. ellerine geldi. Baybörü Baynıng alganına Can Talas Baybiçedir

17. idi. Baysarı Baydıng alganına Altun saç Baybiçe idi.

18. alganlarına yakınlık etdi. Göz yaşı kabul boldu. Boyna hamile bütdü.

19. Tokuz ay on bir gün köterdi. Kabir tapsa kan Bayda, boyurgansa

20. tün fayda. Kende ki tuman orlasa gözü yeride görmede. Eid günü

21. manıng boldu Baybörü Baydıng alganı bir oğul bir kız  doğurdu. Baysarı

22. Baynıng algani bir kız toğurdu. Katta Bayram toy birdi. Toksannan be

23. soydurub, dört koldan ocak kazdırdı. Altin kabak attırdı. Dan

24. biröv caylab çaptırdı, pehlivan ceket tutturdu. Otuz gün oyun

25. kırk gün toyun etdi. Uyun içinde altun beşik salub, iki Bay

26. ferzandların alub geldi. Hoca mollanıng aldılarına alub gelib koydu.

27. Allahın yahşı bendesi sizlar ferzandlarımıng adın koyung, fatıha bering.

28. Köp Baylar inam birdi. Sarfaylar şol vakitlarında birov o bolsun,

29. bir o bol bolsun dedi. Baylarnıng gönlüne makul gelmedi.

30. Kıbla tarafina karasa, başında kulahınıng neyinde ceğde üstünde

31. melle hoca mollalar gördü. Özları bir yahşı bende, yedi kalender peyda

32. boldu. Hoca mollalar aytadı: Ey Baybörü Bay, göz yaşın kabul

33. bolgan iken, gaibden bahtlı kalender geldi. Şular ferzandleringing

34. adın koysun. Şular ne dese, hem bizlar amin deyib kul köter eli dedi.

35. Toy hanadan, toy ulusun birdi. Yedi kalenderler ortağa çağırıb,

36. alub gaibden gelgen bende, sizler şol ferzandlerning adın koyung dedi.

37. Kalendarlar yahşı dedi. Baybörü Baydıng yalgaz oğlunun adına

38. merd Alpamışs bolsun dedi. Kıznıng adına Karlıgaç (Kırlangıç) bolsun, Baysarı

39. Baynıng kızınıng adına Gülbarçın bolsun dedi. Gülbarçın Alpamışga 

40. çift bolsun dedi. Alpamışnı yeti kalender aldıga alıb özünün

41. arkasına pençe urub, yalnız oğlum sen dedi. Yedi piring men dedi.

42. Tar yolda taykak kişide, başınyga iş tüşgan yerde, yedi kamil pirim

43. deyib yad etseng, Alla Taala yardım birsa, kollamak bizga şart diygan.

44. Gaib eren kırk çilten iken gözden gaib boldu. Katta Bayram toy

45. tarkab gitti. Aradan yedi yıl ötdü. Birgünü oturub iki Bay kengeş 

46. etdi. Oğul der ki oğul birdi, kız der ki kız birdi, ikimiz kuda

47. bolduk. Karılık karşı gelganında, yiğitlik yelip ötganıda, elde katta

48. Bayram toylar bar. Karakasga at binseng, at kuyruğun sart tüysan,

49. kartayganda kök börü oğlakğa düsen kalay bolar iken düştü.

50. Bedevining saylab binib kök börü oğlakga tüsdü. Baysarı Bay

51. oglakkı aldi da kaçdı. Baybörü Bay izinan kovub yetdi. Oğlaknıng

52. sırağınan üstab cıbırdı. Baysarı Bay cibermedi. Yekevu şu yerde

53. zıtlaşıp, itişib birbirine kamçi salub, kuralaman icinde Baybörü

54. Bay uruğundan köp idi. Baysarı Bayın uruğu az idi.

55. Kökbörü oğlakna talaşıb şeytan iyesi boldu. Baysarı Bay

56. togan kudası Bayböridan köp körülük, köp zorluk gördü *

57. Kalsa çıksa can * diygan kudasıynan gönglü kaldı. Mening bi

58. ferzand ayganlığımı başıma geltürdü. Kim koyunluk sebebinan Baysarı

59. şaşıp merekeden uyuna kaytdı. Bağrının suyuga çerke berib yeti

60. gün yeti tün dalağa çıkmayı hafa bulub yatdı. Yatıb oyalanıb

61. mening kıyamatlıg kudam idi, Baybörü mening korluğun, zorluğun

62. görüb yürgenca yana bir yurtlarıga başımnı alub keteyim. Er

63. yiğit kudasınıng korluğuna cıdamay bir yurtlarga gitayın. Baybörü Bayga

64. kızımdı birmayın. Bir salum tuzumdu hem birmayın. Bol yalgancı dünyada

65. Baybörü Baydının serem yüzün görmeyim deyib, altıaycılık kırk günçilik

66. yolga, Tayşa Hanıng iline, toksan narga can artub, Tayşa Kalmakdıng

67. iline göçdü. Ak Bulak deygan bolakdıng başına çıkdı. Tuni manan

68. yolda sehering fayz vaktinda toksan narga kaytadan can artdı.

69. Gül Barçın cannı altun kebeceğe salub kara nardıng üstünde,

70. Altun Saç adlı alganı bir söz dedi: * Hava cavsun, aydın

71. günlar sel bolsun * yıldan yılga bol devletinin mal bolsun *

72. seher vaktinde toksan narga yük artıb * Gül Barçınıng atası,

73. sizga yol bolsun * ayıl tartdık dan bedeving beline * kulak

74. saldık men Moğolunung tiline * seher vaktda toksan narga yük salub *

75. men baraman kanday şahınıng iline. Cuvab Baysarı Bay: mang yığlayıngda

76. kılgandı kalem kaş * korluk menan ötmey diygen içgen aş *

77. korgan korlugumnu beyan eyleyim * (Baysarı:) Kemlik tartıb yığla birma

78. Altun Saç * on törtünde bülend toğan ay idin * bu dünyada

79. dört tulukga say idin * azdan devran sürgan baytak elimde *

80. bol yurtlarda iki tengles Bay idik * ontörtünde bülend togan

81. ay boldu * bol dünyada dört tulugum say boldu * azdan daveran

82. sürgan baytak ilimde * at çabdırgan günda bayram toy boldu *

83. deli gönlüm taşgan men * bedevge kamçı baskan men * esirde algın

84. dalada * ulağni alıb kaçgan men * maksadga kimler yetgendi * bir

85. zürriyet kadiri bizga ötgandi * kıyametlik kudam idi Bayborı *

86. kiynimden kovub tiykandi * kıyamatlık kudeman * başıma kamşı

87. tiggendi * aldımda ağam yoğ ikan, kıynımda inim yoku ikan * bir

88. ferzanding kemiynan * kiyamatlik kudamdan basima kamsi tiggendi *

89. tartdım ayıl nardınng beline * alti ayçılık kırk günçılık yol

90. yurub * men barurman Tayşa Kalmak iline * at kuyruğun tüyerim *

91. armansız davran sürerim * yalguz kızım Barçınnı * din bilmagan Kalmakka *

92. saylab yürub beririm. * Cevab Altun Saç: Men yığlaymın gözde yaşım *

93. göl bolub * artım yabkan kara saçım gül bolub * olday görkan

94. yalgız kızım Gülbarçın * azdım devran süralmadı kız bolub * doksan

95. kirme bağının gülü Şolmayma * arlı yiğit namus belan ölmeyme *

96. ağayın men kim uruşmas talaşmas * abiruy varda elge kaytsak bolmayma *

97. salmas kadir mevlam başka yarlıknı * kalar din bilmesler fiili tarlıkını *

98. ağayın min kim uruşmas talaşmas * kayt kıl rahmat imdi abruy

99. barlıkda * naz bedavnıng minnatıdendur tirliği * zayi bolur ömrümün

100. şirliği * kel kaytalık emdi ebruy barlıkda * yaman bolur din

101. bilmesinin korlugu * Imdi şol kitgannan göçüb gitdi. Altı

102. aycılık kırk günçülük yol yürüyüp, sağı selamet Tayşa Hanıng

103. iline barıb tüşdü. (Tayşa) Kenkine konuş birdi.  Çarvağa çay birdi. Tayşa

104. Kalmakdın ilinde fıkara bolub, zekatın berib, yüre birdi. Kiması

105. şul boldu. Kurumsak atandı. Alkıssa aradan yedi yıl ötdü. Munda

106. ketkanda Gülbarçın yedi yaşında idi. Yedi yıl ötdü, yaşı ondörde

107. yetdi * Ol ayındakı haberdi kimnen işitdin * Tayşa Kalmakdan

108. işitting * Yurt eğesi Tayşa Hannıng kulağına yetdi. Altmış iki

109. alemdarlar, otuz iki mühurdarlar hemesi işitdi. Barçinin tarifini

110. Tayşa Hanga aytd. Aynalayın kayınayım. Bayağı kelgen Baysarı diygan

111. fıkaraning diygen bir kızı bar iken, sizga layık ikan didi. Padişah (Tayşa) makul

112. gördü. Şol Bay bizga kızın birmas migan, bizdi kuyov dimas mikan?

113. Onda aytadı: Sizden artuk kimga biredi? Taksir dedi. Bar onday

114. bolsa aytırıb geling dedi. Şol vakitlerinde Karacan deygan Kalmak,

115. özü bahadur, özü pehlivan bol hem bir kalanıng hakimi idi. *

116. (Karacan:) Hanınıng işi el menan * Padişah zorluk kılman, ne işi bar kız menan *

117. Nasib bolsa Barçın Can * devran sürer biz manan * Karacan aytadı:

118. Men alamın; Tayşa Han aytdı: Men alamın.

119. Şol vakitlarda vazir-i azamlar menan kengeşde köpde Hızır, mingde veli bar.

120. (kengeşteki vezirler:) Padişaga aytadı: Ey Taksir, aytıb irişip turganca, siz Padişasiz. Yübering tokuz

121. yavşu, Karacan yübersün tokuz yavşu, kaysınızga birse ikbaliniz dedi. Bol

122. söz Padişaga makul geldi. Aman sözdüng kızıgı yakın geldi. Padişah sayladı

123. tokuz yavşunu, Karacan sayladı tokuz yavşunu. Padişam teklif etdi on

124. sekiz yavşuga: Baysarı Bayding kızng Padişam dise manga bersin; Batır dise

125. Karacanga bersin. Ihtiyarı Baysarıda. Padişamda zorluk bolmaydı,

126. ne etse özü bilsin. Onsekiz Kalmak bedevge bindi. Baysarı Baydın

127. ordasına yürüş kıldı. Padişanıng yahşi veziri tokuz yavşının

128. başı idi. Kökaman Kaska dır idi. Baysarı Bay tikkan ak

129. ordaga geldi * Bedevning tavdan eşkali * turmagın bizden yaşkanıb *

130. Bol uyda bende barmıygan * biz manan haberlaşkalı * Bedev sürigan

131. kıyataş * Akdi gözden kanlı yaş * ak uyda bende bar bolsang *

132. çık ta uydan habarlaş * Baysarı maydanga çıkdı. Padişahdan gelgan

133. adam ekenliğini bilib, Baysarı Baydıng renggi uçdu. Yol bolsun

134. didi. Şol vakitleride Kökaman Kaska aytdı: * Lal-i mercanlı sedefli *

135. düşmanga birdik edebi * Arada yavşu yürümeklik, kethüdalardan

136. sebebdi * dünya fani yalgandı * kimlarga vefa kalgandı * arada yavşı

137. yürumeklik * bizlerden emes Baysarı * kethüdalardan

138. kalgandı * karagan nayza tuğ baylab * kıyıp Bayga gelganman *

139. ak körövge göz oynab * selamlıga gelgenman * yeki müslüman

140. balasın evlenmekke geleman * evleştirmek elçiden * cavlaşdırmak

141. cavşıdan * Kuşlarını salgan avcı men * sizde kız bar bizda oğul *

142. kızınga gelgan cavşı men * yalın bedevning öresin * Konguratdan

143. çıkkan töresin * Tayşadan gelgan tokuzmuz * Karacanman tokuzmuz *

144. Padişah desang Tayşaga * Batır desang Karacanga * ihtiyarında